Szlakami legend i skarbów Ołeksy Dobosza

Są chwile, kiedy chciałoby się zatrzymać czas i podzielić z innymi czymś naprawdę zachwycającym. Dla mnie takim miejscem, z którego czerpię siłę, niezmiennie pozostają ukraińskie Karpaty. To znacznie więcej niż pasma gór zaznaczone na mapie. To rozległa, tętniąca życiem kraina, w której dzikie, pierwotne lasy świerkowe wspinają się uparcie po zboczach, aż rozpływają się w sinych chmurach. Rwące rzeki niosą tu spienione wody, a maleńkie, choć głębokie jeziora spoglądają ku niebu niczym chłodne, krystalicznie czyste oczy.

Kiedy staje się wysoko w górach, powietrze wydaje się niemal namacalne, pełne uzdrawiającej świeżości. Chce się oddychać głęboko, chłonąc zapach żywicy świerków, jodeł i sosen. Wiatr znad połonin przynosi zupełnie inne aromaty – wyraziste, korzenne nuty dzikich jagód i karpackich ziół. Najbardziej fascynuje jednak nieustanny taniec chmur. Raz pędzą wysoko ku niebu, by po chwili opaść ciężko na ramiona zmęczonych szczytów. W takich momentach trudno o silniejsze poczucie wolności.

To właśnie tutaj, pośród pięknych, nieujarzmionych skał, przy przejmującym, a zarazem dostojnym głosie trembity, urodził się niegdyś Ołeksa Dobosz – legendarny watażka opryszków, karpackich śmiałków, których nigdy nikomu nie udało się podporządkować.

Wędrując krętymi górskimi ścieżkami, trudno oprzeć się wrażeniu, że każdy głaz i każda połonina wciąż pamiętają jego kroki. Podobno na połoninie Rokita do dziś spoczywa święty kamień zwany Cerkwią-Gorganem. Według legendy młody Dobosz, który był wówczas pasterzem, pokonał tam nieczystą siłę. W nagrodę sam Bóg, ukazawszy się pod postacią Siwego Starca, podarował mu trzy magiczne włosy. Złote i srebrne niczym promienie słońca i księżyca, miały odtąd strzec jego życia. Zdaje się, że każdy okoliczny szczyt mógłby opowiedzieć o odwadze Ołeksy i ogromnym szacunku, jakim darzyli go towarzysze. Huculi tak mocno wierzyli w jego sprawiedliwość, spryt i niezwykłą umiejętność przenikania ludzkich dusz, że dostrzegali w nim ziemskie wcielenie dawnych bóstw – potężnego Peruna, władcy piorunów, albo Dobrego Buża. Pradawne mity, przekazywane przez przodków z pokolenia na pokolenie, zdawały się ożywać w jednej postaci.

Dziś droga do popularnego kurortu narciarskiego prowadzi przez krajobraz przesiąknięty tą historią. Mijamy miejsca, w których przed wiekami rozbrzmiewał duch oporu i buntu.

Przejeżdżamy przez malowniczą Jamnę, obecnie przysiółek Jaremcza. Mieszkała tu kuzynka Ołeksy, a stąd pochodzili jego najwierniejsi druhowie – Pawło Orfeniuk oraz bracia Droniowie. Nad rwącym Prutem wznosi się potężny głaz zwieńczony krzyżem. Według starej legendy właśnie pod nim legendarny watażka znalazł miejsce ostatniego spoczynku. Wystarczy skierować się kilka kroków w lewo, by trafić na tajemniczy "Szlak Dobosza", prowadzący wyżej, ku monumentalnym skałom. W ich głębokich jaskiniach podobno wciąż spoczywają ukryte skarby opryszków. W samej Jamnie stoi również zabytkowa drewniana cerkiew św. Jana Jałmużnika. Starsi mieszkańcy opowiadają, że wspaniały ikonostas z pachnącego drewna cedrowego, wykonany dla wcześniejszej świątyni, powstał dzięki złotym monetom ofiarowanym przez samego Dobosza. Uboga wieś, licząca wówczas niewiele ponad czterdzieści domostw, nie byłaby w stanie zgromadzić takiej kwoty. Podobno Ołeksa przychodził później potajemnie, osobiście sprawdzając, czy mistrzowie należycie wykonali swoje dzieło...

Dalsza trasa wiedzie przez Mikuliczyn – miejsce, w którym przecinały się dawne szlaki opryszków. Historyczne mapy pokazują, że oddział Dobosza przez wiele lat przemierzał właśnie te lasy. Wyprawy rozpoczynały się wiosną, gdy w górach nad zakarpacką Jasinią odzywała się kukułka. Opryszkowie gromadzili się na górze Stih, a następnie, unikając czujnych spojrzeń wrogów, przechodzili przez przełęcz między Syniakiem a Doboszanką i docierali na połoninę Zelenycia w okolicach Mikuliczyna.

W Mikuliczynie, na terenie dawnego cmentarza, stała niegdyś najstarsza miejscowa cerkiew. Dobosz nie tylko wspierał ją hojnymi datkami, lecz także sam często modlił się tam z głęboką wiarą przed świętymi ikonami. Być może właśnie dlatego jego przeciwnicy postanowili uderzyć w miejsce tak bliskie jego sercu. Aby zastraszyć wszystkich mieszkańców Karpat, wystawili przy świątyni poćwiartowane ciało straconego bohatera, zatknięte na palu. Według opowieści zbezczeszczone miejsce święte nie mogło znieść tej zniewagi. Niedługo potem z ciemnego nieba uderzył potężny piorun. Cerkiew stanęła w płomieniach i spłonęła, zabierając ze sobą sekrety minionych czasów.

Jedziemy dalej, aż nagle przed nami wyrasta Chomiak – majestatyczna góra przypominająca karpacką piramidę. To znak, że Bukovel znajduje się już niedaleko. Moje myśli wędrują jednak w przeszłość, do czasów, gdy u stóp tej samej góry, na połoninie wataha Ihnata, młody Ołeksa po raz pierwszy zetknął się z prawdziwym życiem karpackich pasterzy. Wyobrażam sobie, jak uczył się wyrabiać swój pierwszy budz i napełniać drewnianą berbenicę bryndzą. Tutaj też po raz pierwszy przyłożył do ust trembitę i na zawsze oddał serce tym górom.

Za horyzontem pojawia się wreszcie Syniak, połączony wąskim przesmykiem z Małym Gorganem. Z lotu ptaka oba szczyty wyglądają niczym olbrzymi Smok, który obejmuje sam siebie i pochyla głowę przed Doboszanką. Ołeksa często spędzał tu zimy wraz ze swoimi towarzyszami. Według przekazów miał na górze chatę z potężnych bukowych bali. Panowie spalili ją doszczętnie, chcąc zatrzeć nawet najmniejszy ślad po buntowniku. Nie zdołali jednak zniszczyć kamienia, na którym – jak głosi legenda – same góry kołysały niegdyś małego Ołeksę. Kamień ten stoi do dziś.

Według huculskich wierzeń ów głaz skrywa tajemne przejście do nieprzebranych bogactw. Syniak i Mały Gorgan są zaś skamieniałym Smokiem, pokonanym niegdyś przez karpackiego watażkę. Zaklęty w skałę potwór musi przez całą wieczność strzec złota opryszków. Nic więc dziwnego, że żaden poszukiwacz łatwego bogactwa nie zdołał dotąd odnaleźć skarbu. Smok nie może nawet unieść głowy ani spojrzeć na boki. Co pewien czas nad Doboszanką pojawia się bowiem niewielka chmurka. To Gromowa Chmurka, wierny koń Ołeksy, który z nieba pilnuje, czy strażnik sumiennie wykonuje swoje zadanie.

Jeśli jednak zapytać górali najlepiej wtajemniczonych w miejscowe legendy, odpowiedzą z uśmiechem, że największym skarbem Dobosza wcale nie jest złoto. Jest nim wyjątkowy rezerwat przyrody, znany jako "Pradawny las Doboszański". Rosną w nim potężne jodły, świerki i buki, których wiek przekracza 180 lat. Legenda głosi, że drzewa wyrosły z ukrytych piwnic, gdzie przechowywano lecznicze owoce wykorzystywane do opatrywania rannych opryszków. Ten wiekowy las do dziś pełni swoją niezwykłą misję. Daje zdrowie, siłę i głęboki wewnętrzny spokój zarówno Hucułom, jak i podróżnikom pragnącym poznać tę fascynującą krainę.

Nieujarzmiona, mityczna dusza Karpat wciąż jest obecna w każdym podmuchu górskiego wiatru, w starych murach i przydrożnych głazach. To niezwykłe poczucie obcowania z wielką tajemnicą, którym po prostu trudno się z Wami nie podzielić.

Budz (nazywany również bucem) – tradycyjny karpacki ser podpuszczkowy wytwarzany z mleka krowiego, owczego lub koziego.

Ser podpuszczkowy – rodzaj sera otrzymywanego przez koagulację mleka za pomocą specjalnego enzymu, pepsyny lub chymozyny, występującego w trawieńcu, czyli czwartej komorze żołądka młodych cieląt lub jagniąt.

Berbenica – tradycyjna drewniana beczułka lub dzieża, od pokoleń wykorzystywana w Karpatach do przechowywania i przewożenia mleka, produktów mlecznych oraz owczych serów, zwłaszcza bryndzy.

Autorka: Oleksandra Mecheva